Lesch Nyhan heilkenni

Inngangur
Lesch-Nyhan heilkenni (Lesch-Nyhan syndrome) er arfgengt įstand sem orsakast af skorti į įkvešnu ensķmi sem leišir til žess aš žvagsżra safnast upp ķ lķkamanum. Helstu einkenni eru hreyfihömlun, seinkašur vitsmunažroski og sjįlfskašahegšun. Til eru skyld heilkenni eša sjśkdómar žar sem framleišsla er į žessu ensķmi er skert en meš vęgari einkennum. Stundum er žvķ talaš um róf sjśkdóma žar sem Lesch-Nyhan heilkenni er meš umfangsmestu einkennin. Žeir William Nyhan barnalęknir og erfšafręšingur og Michael Lesch, sem var lęknanemi į žessum tķma, lżstu heilkenninu įriš 1964 og var heilkenniš kennt viš žį. Heilkenninu hafa veriš gefin fjölmörg önnur nöfn og eru hér fyrir nešan gefin nokkur dęmi: choreoathetosis self-mutilation syndrome, complete HPRT Deficiency, HGPRT Deficiency, hypoxanthine-guanine phosphoribosyltransferase deficiency, deficiency of guanine phosphoribosyltransferase, „juvenile gout, choreoathetosis, mental retardation syndrome“, juvenile hyperuricemia syndrome, LND, LNS, Lesh-Nyhan disease, X-linked hyperuricemia, X-linked primary hyperuricemia, X-linked uric aciduria enzyme defect.

Tķšni
Lesch-Nyhan er sjaldgęft heilkenni og sést hjį einu af hverjum 380.000 börnum sem fęšast, nęr eingöngu hjį drengjum. Žannig mį gera rįš fyrir aš einn einstaklingur sé meš Lesch-Nyhan heilkenni hér į landi. Heilkenniš kemur fram óhįš kynžętti og viršist tķšnin svipuš alls stašar ķ heiminum.

Orsök
Skortur į ensķmi sem kallast HGPRT (Hypoxantine Guanine Phosphoribosyltransferase 1) veldur heilkenninu en ensķmiš hefur žaš hlutverk aš umbreyta žvagsżru ķ nišurbrotsefni sem skiljast aušveldlega śr lķkamanum. Skorturinn hefur žvķ žau įhrif aš mikiš magn af žvagsżru safnast upp ķ vefjum lķkamans. Erfšabreytingin (HPRT1) er stašsett į X-litningi (Xq26-q27.2). Til eru fjölmargar stökkbreytingar ķ geninu en oftast er um smįvęgilega breytingu (punktbreytingu, point mutation) aš ręša.

Erfšir
Lesch-Nyhan kemur nęr eingöngu fram hjį drengjum žvķ stökkbreytingin er į X-litningi og žar sem stślkur eru meš tvo X litninga vegur heilbrigši litningurinn upp įhrif stökkbreytingar į hinum X litningnum. Fręšilega séš gęti stślka sem erfir tvo X litninga meš HPRT1 stökkbreytingunni frį foreldrum sķnum fengiš sjśkdóminn en slķkt er įkaflega sjaldgęft. Kona sem er meš einn litning meš stökkbreytingunni getur hins vegar boriš hann įfram žó hśn sjįlf sé einkennalaus eša einkennalķtil. Konur sem bera erfšabreytinguna eru meš auknar lķkur į aš fį žvagsżrugigt sķšar į ęvinni. Męlt er meš žvķ aš eftir aš einstaklingur hefur greinst meš Lesch-Nyhan heilkenni séu drengir ķ fjölskyldunni rannsakašir viš fęšingu til aš mešferš geti hafist sem fyrst reynist žeir meš heilkenniš. Einnig er męlt meš aš žęr konur ķ fjölskyldunni sem bera erfšagallann fįi lyfjamešferš til aš fyrirbyggja žvagsżrugigt.

Ef kona er arfberi eru ķ hverri mešgöngu fjóršungslķkur į aš hśn eignist dreng meš sjśkdóminn, fjóršungslķkur į žvķ aš hśn eignist stślku, sem sé arfberi, og helmingslķkur į žvķ aš hśn eignist barn sem ekki er meš stökkbreytinguna eša sjśkdóminn. Ef stökkbreytingin er žekkt er hęgt aš greina sjśkdóminn į fósturskeiši og einnig hjį ęttingjum. Einnig er hęgt aš finna arfbera meš žvķ aš męla žvagsżru ķ sólarhringsžvagi eša meš žvķ aš gera smįsjįrskošun į hįrsekkjum eša bandvefsfrumum (fibroblasts). Stślka sem er arfberi hefur ķ örfįum tilvikum greinst meš heilkenniš, žį hefur sį X litningur sem er meš stökkbreytinguna af einhverjum orsökum veriš į virku formi ķ frumum lķkamans en hinn X litningurinn hinsvegar į óvirku formi og hefur ekki nżst il aš framleiša HGPRT ensķmiš.

Einkenni
Drengir meš heilkenniš žroskast ešlilega fyrstu 3-6 mįnušina en žį kemur fram lįg vöšvaspenna og seinkun į hreyfižroska.

Žroski og taugakerfi  Nokkur žroskaskeršing getur fylgt heilkenninu en hana getur veriš erfitt aš meta meš greindarprófum vegna frįvika ķ stjórn hreyfinga. Vitsmunažroski hefur męlst į bilinu frį ešlilegri greind til mišlungs žroskahömlunar. Hreyfižroski er seinkašur og eru drengirnir lengi aš lęra aš sitja og flestir nį ekki aš ganga. Į fyrstu įrunum koma einnig fram kippir ķ vöšvum, ósjįlfrįšar hreyfingar į fingrum og handleggjum (choreoathetosis). Einnig er aukin spenna og stķfleiki ķ vöšvum (spastķsk einkenni) auk minnkašs vöšvakrafts. Börn meš heilkenniš geta įtt erfitt meš aš aš stjórna hreyfingum sķnum og lķkaminn į til aš reigjast aftur į bak (opisthotonos). Stundum koma fram kröftugar, ósjįlfrįšar hreyfingar (ballismus) ķ stóru vöšvum lķkamans. Vöšvaspenna er annars lįg. Žaš er einkennandi aš frįvik ķ hreyfingum eru meira įberandi žegar barniš er aš gera eitthvaš en ķ hvķld. Drengirnir lęra aš tala en framburšur er oft óskżr og tališ hęgt žó sumir fylgi jafnöldrum ķ lestri og reikningi. Kyngingarerfišleikar geta veriš til stašar og valdiš erfišleikum viš fęšuinntöku. 

Hegšun   Viš 2-3 įra aldur kemur fram sjįlfskašandi hegšun hjį nęr öllum drengjum meš heilkenniš žar sem bitiš er ķ fingur, hendur, varir og kinnar. Einnig er algengt aš banka til dęmis höfši eša śtlimum ķ harša hluti svo sem vegg. Stundum kemur sjįlfskašahegšunin žó fyrst fram sķšar. Žessi sjįlfskašahegšun er dęmigerš fyrir heilkenniš og hefur ekki enn tekist aš koma alveg ķ veg fyrir hana meš mešferš. Žessi hegšun getur valdiš slęmum sįrum og žvķ er mikilvęgt aš fylgjast vel meš og grķpa fljótt inn ķ mešal annars meš hjįlpartękjum sem hindra skaša. Mikilvęgt er aš žęr ašferšir sem notašar eru til aš hindra hreyfingar gefi barninu samt sem flest tękifęri til žįtttöku. Dęmi um žetta er aš takmarka hreyfingu um olnboga meš spelku žannig aš einstaklingurinn geti notaš hendurnar. Einstaklingar meš Lesch-Nyhan heilkenni skynja sįrsauka ekki minna en ašrir og hefur sjįlfskašinn veriš talinn af sama toga og įrįttur ķ ķ įrįttu-žrįhyggjuröskun (obscessive- compulsive disorder) og geta aukist viš streitu. Hegšunarmótun getur haft góš įhrif į sjįlfskašahegšun. Önnur erfiš hegšun til dęmis ķ formi skyrpinga, reišikasta, hįrtogs og blótsyrša getur komiš fram og beinst aš fjölskyldu og vinum. Žrįtt fyrir į stundum įrįsargjarna hegšun eru drengir meš Lesch-Nyhan heilkenni yfirleitt glašlyndir og įhugasamir žegar komiš er ķ veg fyrir sjįlfskaša. 

Nżru og žvagfęri   Vegna uppsöfnunar į žvagsżru geta myndast žvagsżrukristallar eša steinar ķ nżrum, žvagleišara og blöšru sem geta litiš śt eins og appelsķnugulur sandur ķ bleiu barnsins. Einnig geta myndast stęrri steinar sem erfitt er aš losa meš žvagi. Steinarnir geta valdiš sįrsauka, blóši ķ žvagi og aukiš lķkur į žvagfęrasżkingu. Ķ dag er sjaldgęft aš fį endastigs nżrnabilun žvķ įstandiš er mešhöndlaš meš lyfjum  en komi hśn fram er hęgt aš gera blóšskilun eša nżrnaķgręšslu. 

Stoškerfi og hśš  Žvagsżrukristallar geta myndast ķ lišum og valdiš verkjum en sjaldgęft er aš žvagsżrugigt komi fram į barnsaldri. Einnig getur žvagsżran falliš śt ķ hśš žannig aš hnśšar myndist undir hśšinni. 

Annaš   Vöxtur og kynžroski er seinkašur. Įkvešin tegund blóšleysis (megaloblastic anemia) er algeng. Einnig getur blóšskortur tengst vélindisgapshaul (hiatus hernia) en žį žrżstist hluti magans upp ķ vélinda. Meš mešhöndlun lifa flestir einstaklingar meš heilkenniš ķ dag fram į žrķtugs- eša fertugsaldur. Sżkingar svo sem lungnabólga geta valdiš andlįti og hefur skyndidauša veriš lżst ķ tengslum viš einkenni frį öndunarfęrum, žį helst hjį eldra fólki. 

Greining
Ef drengir meš seinkašan hreyfižroska sżna einkennandi frįvik ķ hegšun og taugažroska getur žaš vakiš grun um Lesch-Nyhan heilkenni. Flestir meš heilkenniš greinast fyrst meš heilalömun (cerebral palsy). Grunur um Lesch-Nyhan vaknar yfirleitt fyrst žegar sjįlfskašahegšun kemur fram en slķk hegšun getur žó einnig fylgt öšrum heilkennum, samanber upptalninguna hér fyrir nešan. Fyrir 10 įra aldur getur blóšsżni (hlutfalliš milli žvagsżru og kreatinins) gefiš vķsbendingu um heilkenniš en oft er hęgt aš framkvęma erfšapróf til stašfestingar. Til aš stašfesta greiningu žarf mešal annars aš męla virkni HGPRT ensķmsins ķ frumum. Eftir žvķ sem virkni ensķmsins minnkar aukast einkennin. Ef virknin męlist minni en 1,5% žį er greiningin Lesch-Nyhan heilkenni. Ef virknin er meiri er um aš ręša skyldan sjśkdóm eša heilkenni meš vęgari einkennum. Dęmi um slķkan sjśkdóm er „X-linked hyperuricemia“ žar sem virkni ensķmsins er 8% eša meiri og engin einkenni frį taugakerfi. Einnig mį nefna Kelley-Seegmiller heilkenni žar sem starfsemi HGPRT ensķmsins er skert en einkennin vęgari. Önnur heilkenni og sjśkdómar meš lķka einkennamynd eru mešal annars einhverfa, Retts heilkenni, žroskahömlun, heilalömun, Cornelia de Lange heilkenni, Tourette heilkenni og gešklofi auk sjśkdóma žar sem žvagsżra er hękkuš (PRPP synthetase superactivity og glucose 6-phosphate deshydrogenase deficiency). 

Mešferš
Męlt er meš aš allir meš heilkenniš taki lyf (allopurinol) sem minnkar framleišslu į žvagsżru. Mikilvęgt er aš ašlaga skammta til aš fyrirbyggja aš nżrnasteinar myndist śr nišurbrotsefni (xanthine lithiasis). Mešferšin hefur góš įhrif į nżrun sem yfirleitt nį aš starfa innan ešlilegra marka. Hśn hefur einnig góš įhrif į liši og hśš en verkar ekki į sjįlfskašahegšun eša einkenni frį taugakerfi žvķ lyfiš kemst ekki inn ķ heilann (yfir heila-blóš žröskuld). Unniš er aš rannsóknum į fleiri mešferšarleišum til dęmis lyfinu gabapentin, dópamķngjöf, sérstaka gjöf fruma śr naflastreng annars barns og djśpheilaörvun. Žessar mešferšir eru allar į tilraunastigi og er til dęmis óljóst  hve öruggar žęr eru žegar til langs tķma er litiš. 

Žörf er į reglulegu lęknisfręšilegu eftirliti žar sem fylgst er meš merkjum um sjįlfskašahegšun, almennu heilsufari, žéttni žvagsżru ķ blóši og hvort lķkur séu į myndun nżrnasteina. Męlt er meš aš fylgjast meš hvort barniš drekki nęgilega žvķ žurrkur eykur lķkur į myndun steinanna. Viš inntöku annarra lyfja žarf aš kanna hvort žau auki styrk žvagsżru ķ blóši. Stundum er notašur nżrnabrjótur eša skuršašgerš til aš fjarlęgja nżrnasteina. Verkjalyfjamešferš eša mešferš meš sprautum (botox, botulium toxin) mį nota til aš lina verki vegna spastķskra einkenna og meš skuršašgerš mį laga vélindisgapshaul. Vegna sjįlfskašandi hegšunar getur žurft aš nota hjįlpartęki sem takmarka hreyfingar. Sumir einstaklingar meš heilkenniš nota bithlķf, lįta gera tannašgeršir eša fjarlęgja tennur til aš koma ķ veg fyrir bit. Viss lyf geta gagnast viš sjįlfskaša. 

Rétt er aš reyna įkvešnar ašferšir atferlisfręšinnar (behavioural extinction) viš sjįlfskašahegšun til dęmis meš hjįlp atferlisfręšings eša sįlfręšings en ašferširnar hafa gagnast vel ķ stżršum ašstęšum. Einnig er męlt meš aš styrkja į jįkvęšan hįtt ęskilega hegšun. Žó er helsta mešferšin viš sjįlfskašandi hegšun enn ķ dag aš hindra hreyfingar til aš forša einstaklingum frį sjįlfskaša. Einstaklingar meš heilkenniš óska yfirleitt sjįlfir eftir žvķ aš hreyfingar žeirra séu takmarkašar og geta oršiš kvķšnir ef žaš gengur ekki eftir. Stundum hafa ašferšir sem ekki viršast lķklegar til aš virka viš fyrstu sżn reynst vel svo sem aš nota uppžvottahanska til aš koma ķ veg fyrir fingurbit. Rétt er aš foršast ašstęšur sem skapa mikla streitu. 

Yfirleitt nęst višunandi stjórn į sjįlfskaša meš fjölžęttri nįlgun. Męlt er meš aškomu žverfaglegs teymis sem ašstošar til dęmis viš val į hjįlpartękjum, svo sem sérśtbśnum stólum og hjólastólum, auk rįšlegginga um ašlögun umhverfis į heimili og ķ skóla. Hjįlpartęki geta mešal annars aušveldaš einstaklingum aš stżra höndum og hjįlpaš viš gang.  Męlt er meš sjśkražjįlfun, mešal annars til aš fyrirbyggja kreppur ķ lišum og hryggskekkju og einnig meš išju- og talžjįlfun. Śrręši félagsžjónustu svo sem lišsmašur, stušningsfjölskylda eša skammtķmavistun geta veriš gagnleg. Bent er į félögin Umhyggju (www.umhyggja.is) og einstök börn (www.einstokborn.is) og Systkinasmišjuna (www.verumsaman.is) fyrir systkini. Foreldrar geta sótt ašstoš hjį Leišarljósi- Stušningsmišstöš (www.leidarljos.is) sem mešal annars veitir og ašstošar viš aš samžętta žjónustu eša hjį Sjónarhóli – rįšgjafarmišstöš sem styšur fjölskyldur meš börn meš žroskafrįvik (www.sjonarholl.net) til dęmis ķ tengslum viš skólarįšgjöf. 

Frekari upplżsingar

http://www.lesch-nyhan.org/

http://ghr.nlm.nih.gov/condition/lesch-nyhan-syndrome 

Į heimasķšu Greiningarstöšvar er aš finna nokkrar greinar žar sem fjallaš er um heilkenni. Ekki eru tök į aš vera meš tęmandi lżsingar į mešferšarśrręšum ķ žeim öllum, mešal annars žar sem möguleikar į ašstoš viš barn og fjölskyldu taka stöšugt breytingum. Bent er į aš ķ öšrum greinum į heimasķšunni kunna aš vera hugmyndir eša śrręši sem gętu einnig nżst fyrir börn meš Lesch-Nyhan heilkenni og fjölskyldur žeirra. 

Heimildir
Hypoxanthine-guanine phosophoribosyltransferase (HPRT) deficiency: Lesch-Nyhan syndrome. RJ Torres, JG Puig. Orphanet Journal of Rare Diseases 2007;2:48 

Lesch-Nyhan Syndrome. WL Nyhan, JP O“Neill. Tekiš af vef GeneReview 12.įgśst 2013:  http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1149/

Lesch-Nyhan syndrome. JG Puig, RJ Torres.Tekiš af vef Orphanet 12. įgśst 2013: http://www.orpha.net/consor/cgi-bin/OC_Exp.php?Lng=GB&Expert=510

Lesch-Nyhan Syndrome; LNS. Tekiš af vef Online Mendelian Inheritance in Man 12.įgśst 2013. http://omim.org/entry/300322

Lesch-Nyhan syndromeTekiš af vef Genetics Home Reference 12. įgśst 2013: http://ghr.nlm.nih.gov/condition/lesch-nyhan-syndrome

Lesch-Nyhans syndromTekiš af vef Socialstyrelsen ķ Danmörku 4. jślķ 2013: http://beskrivelser.videnshus.dk/index.php?id=811&beskrivelsesnummer=744&p_mode=beskrivelse&cHash=260c9ec919661d4016badf153d82011c

Lesch-Nyhan SyndromeTekiš af vef Patient.co.uk  19. įgśst 2013: http://www.patient.co.uk/doctor/Lesch-Nyhan-Syndrome-%28LNS%29.htm

Tekiš af vef  British medical journal – best practices 17. september 2013: http://bestpractice.bmj.com/best-practice/monograph/1192/treatment.html

Cognitive functioning in Lesch-Nyhan syndrome: a 4-year follow-up study. WS Matthews, A Solan og fél. Dev Med Child Neurol 1999;41:260-262

A Review of Behavioral Treatments used for Lesch-Nyhan Syndrom. L Olson og D Houlihan

Behav Modif.2000;24: 202
Successful unrelated umbilical cord blood transplantation in Lesch-Nyhan syndrome. K Kįllay, Z Liptai og fél. Metab Brain Dis. 2012;27:193-6

© Margrét Valdimarsdóttir, Ingólfur Einarsson, Solveig Siguršardóttir, Greiningar- og rįšgjafarstöš rķkisins, september 2013. 

Greiningar- og rįšgjafarstöš rķkisins

Digranesvegur 5 | 200 Kópavogur
Sķmi 510 8400 | Fax 510 8401
Kennitala: 570380-0449

Skiptiborš er opiš virka daga
frį kl. 8.30-12.00 og 13.00-15.00

Staðsetning

Skrįšu žig į póstlistann hjį okkur

Fáðu rafræn fréttabréf send á netfangið þitt

Svęši