Angelman heilkenni

Inngangur

Angelman heilkenni einkennist mešal annars af frįvikum ķ mįlžroska, žroskahömlun, óstöšuleika viš gang og skapferli sem einkennist af gleši og hlįturmildi. Mikil breidd er ķ einkennum barna meš Angelman heilkenni. Heilkenninu var fyrst lżst af barnalękninum Harry Angelman įriš 1965 en orsök žess fannst fyrst įriš 1987.

Tķšni

Tališ er aš eitt af hverjum 12 000 til 20 000 börnum sem fęšast sé meš Angelman heilkenni. Hér į landi fęšast 4500 til 5000 börn į įri og žvķ mį ętla aš į Ķslandi fęšist barn meš Angelman heilkenni į nokkurra įra fresti.

Orsakir

Angelman heilkenni orsakast af breytingum į erfšaefni į įkvešnu svęši į litningi nśmer 15 (15q11.1-q13). Žetta er mešfętt įstand sem tengist ekki ašstęšum į mešgöngu eša ķ fęšingu. Rannsóknir hafa sżnt aš ķ ešlilegum taugafrumum manna og nagdżra er žetta svęši (UBE3A geniš) eingöngu virkjaš į žeim litningi nśmer 15 sem hefur erfst frį móšur (genetic imprinting). Hver litningur er vanalega ķ tvķriti ķ frumunum og meš žvķ aš hengja methylhóp į litninginn er geniš virkjaš į öšrum litningnum en ekki į hinum. Žetta gen ber upplżsingar um prótķn (E6-AP) sem hefur mešal annars žżšingu varšandi taugaenda (dendritic processes) og hefur žannig įhrif į skilvirkan bošflutning milli taugafruma ķ heila. Einkenni Angelman heilkennis eru til komin žvķ UBE3A geniš į litningum frį móšur er ekki tjįš rétt eša vantar. Algengast er aš žaš hafi falliš śt bśtur śr litningi 15 frį móšur (70 %). Ķ 3-7 % tilfella hafa bįšir litningarnir erfst frį föšur (uniparental disomi) og hefur einkennamyndin žį tilhneigingu til aš vera vęgari. Ķ 5-11 % tilvika hefur oršiš stökkbreyting ķ UBE3A geninu ķ litningi frį móšur. Žaš geta einnig veriš önnur frįvik til dęmis į žvķ hvernig litningarnir eru virkjašir en stundum finnst orsökin ekki. Žess mį geta aš ef litningur nśmer 15 frį föšur starfar ekki ešlilega kemur fram annaš heilkenni sem kallast Prader-Willi heilkenni.

Aš finna nįkvęma orsök heilkennisins hefur žżšingu til aš geta leišbeint varšandi barneignir en gefur einnig vitneskju um einkennamynd svo sem tilhneigingu til aš fį flogaveiki, mįlhömlun eša yfiržyngd. Žetta getur aftur haft įhrif į val į mešferš og kennsluašferšum. Lķkurnar į žvķ aš eignast annaš barn meš Angelman heilkenni fara eftir žvķ hvaša breyting į erfšaefninu liggur til grundvallar. Viš śrfellingu eša ef tveir litningar nśmer 15 hafa erfst frį föšur eru minna en 1% lķkur į žvķ aš annaš systkini fęšist meš heilkenniš. Viš ašrar orsakir svo sem stökkbreytingu į UBE3A geninu geta endurtekningarlķkur veriš allt aš 50%. Ķ vissum tilfellum geta veriš auknar lķkur ķ stórfjölskyldu móšur į aš barn geti fęšst meš Angelman heilkenni. Bent er į aš leita rįšgjafar hjį erfšarįšgjafa. Hęgt er aš gera rannsókn į öllum žekktum genabreytingum į fósturstigi meš legvatnsįstungu eša fylgjusżni.

Greining

Sértęk einkenni sem benda til Angelman heilkennis koma yfirleitt ekki fram fyrr en į öšru aldursįri en žau verša skżrari meš įrunum. Žess vegna greinast margir seint, jafnvel fyrst į fulloršinsįrum. Ķ Noregi greinast flestir ķ dag į aldrinum 3 - 7 įra og er hiš sérstaka skapferli eitt helsta einkenniš sem leišir til athugunar. Greining byggir į nišurstöšum nįkvęmrar lęknisskošunar og į litningarannsóknum. Žar sem mismunandi litningafrįvik valda heilkenninu getur žurft fleiri rannsóknarašferšir til leitar. Ķ almennri litningarannsókn sjįst breytingar į erfšaefninu mjög sjaldan (<1%). Ef orsökin finnst ekki getur veriš erfitt aš meta lķkur į žvķ aš annaš barn sömu foreldra fęšist meš heilkenniš. Žį žarf lķka aš meta hvort um annaš heilkenni sé aš ręša sérstaklega hjį yngstu börnunum svo sem Retts heilkenni, heilalömun (cerebral palsy), Lennox-Gastaut heilkenni eša śrfellingu į litningi 22. Stundum eru einhverfurófseinkenni įberandi. Til eru greiningarskilmerki sem notuš eru aš stašfesta hvort um Angelman heilkenni sé aš ręša ef erfšabreytingin finnst ekki meš rannsóknum.

Einkenni

Mešganga og fęšing ganga yfirleitt ešlilega fyrir sig og engar stórar missmķšar į lķffęrum. Viš fęšingu er lengd, hęš og höfušummįl yfirleitt ešlileg, hnakkinn dįlķtiš flatur. Hjį nżburum getur veriš erfitt aš fį börnin til aš taka brjóst žvķ vöšvaspenna er almennt lįg žó fót- og handleggir geti veriš stinnari. Stundum gengur pelagjöf betur. Erfišleikar viš fęšuinntöku minnka yfirleitt į öšru aldursįri.

Žroski   Seinžroski kemur yfirleitt ķ ljós um 6 mįnaša aldur meš hęgum framförum ķ hreyfi-og félagsžroska en barniš missir ekki nišur žį žroskaįfanga sem žaš hefur nįš nema žį tķmabundiš ķ tengslum viš veikindi eša flog. Börnin nį aš sitja óstudd į bilinu 6 mįnaša til 3 įra aldurs og fara almennt seint aš ganga eša viš 3-5 įra aldur. Sum ganga strax 2 įra mešan önnur nį ekki aš sleppa sér. Börn meš heilkenniš eiga erfišara meš aš lęra aš halda jafnvęgi en jafnaldrar og eru breišspora. Žau ganga oft meš handleggina upplyfta og beygša um olnboga eins og til aš nį betra jafnvęgi. Samhęfingarvandi er til stašar meš rykkjóttum handarhreyfingum sem gerir žęr ómarkvissari. Vöšvar hafa tilhneiginu til aš stķfna meš aldrinum og hryggskekkja er ekki óalgeng. Meš tķmanum hęgir į vexti höfušsins og viš 2 įra aldur er höfušiš minna en hjį jafnöldum, myndrannsóknir sżna yfirleitt ešlilega uppbyggingu heilans.

Börn meš Angelman heilkenni skilja yfirleitt talaš mįl betur en žau sjįlf geta tjįš sig munnlega og flest žeirra nį ekki aš lęra mörg orš. Styrkleikarnir liggja meira ķ skilningi, sjónręnni śrvinnslu og lķkamstjįningu en mįllegri fęrni. Žaš skiptir miklu aš fólkiš sem barniš umgengst geri sér far um aš skilja tjįskipti barnsins. Sum börn meš Angelman heilkenni nżta sér tįkn og myndir til samskipta. Börnin eru oft mjög góš ķ aš žekkja andlit og staši žar sem žau hafa veriš įšur. Žaš er misjafnt hve mikil žroskaseinkun er hjį börnunum. Mešal annars vegna mįlfrįvika og hreyfivanda reynist erfitt aš meta vitsmunažroska en hann męlist oft į stigi alvarlegrar žroskahömlunar. Žó er tališ aš vitsmunažroski sé ķ raun hęrri en męlist meš hefšbundnum žroskaprófum. Einstaklingar meš Angelman heilkenni geta alla ęvi tileinkaš sér nżja hluti og tekiš framförum.

Skapgerš og hegšun   Börn meš Angelman heilkenni sękja yfirleitt ķ félagsskap og eru blķš, glašlynd og brosmild. Žau eru einnig hlįturmild og bregšast oft viš įreitum meš žvķ aš hlęja. Fyrir mörgum įrum žegar Harry Angelman lżsti einkennum barna meš heilkenniš lķkti hann žeim viš glaša strengjabrśšu (happy puppet) mešal annars vegna göngulags. Börn meš heilkenniš eru gjarnan mikiš į hreyfingu og eru meš minni einbeitingargetu en jafnaldrar og skert śthald sem lagast nokkuš meš aldrinum. Hegšun getur veriš erfiš og žį sérstaklega ef žau eiga erfitt meš aš gera sig skiljanleg til dęmis ef žau eru meš verki sem žau geta ekki tjįš sig um munnlega. Börn meš heilkenniš verša aušveldlega glöš og spennt og blaka žį gjarnan höndunum. Žau geta įtt erfitt meš aš yfirfęra fęrni milli ašstęšna. Sum hafa mjög gaman aš vatni, sterkum litum og hlutum sem hęgt er aš spegla sig ķ. Önnur rķfa pappķr ķ bśta. Žau hafa tilhneigingu til aš nudda augun en orsök žess er ekki žekkt.

Flogaveiki   Rśmlega 80% barna meš Angelman heilkenni fį flogaveiki, žó er tķšnin lęgri hjį börnum žar sem orsökin er ekki śrfelling. Flogaveiki kemur yfirleitt fram fyrir 3 įra aldur og getur birst į mismunandi hįtt til dęmis sem störuflog eša alflog. Flogin minnka yfirleitt meš įrunum og geta jafnvel horfiš į fulloršinsaldri. Vöšvakippir geta lķkst flogum en eru ekki eiginleg flog.

Svefn   Svefntruflanir eru ekki óalgengar, oft fylgir minnkuš svefnžörf en sum börn meš heilkenniš žurfa einungis 3-5 tķma svefn aš nóttu. Žau hafa tilhneigingu til aš vakna upp og vera hress og kįt sama hvenęr sólarhringsins žau vakna. Svefnmynstriš hefur tilhneigingu til aš batna meš aldrinum.

Śtlit   Sérkenni ķ śtliti verša heldur meira įberandi meš aldrinum meš ljósara hįri og hśš en hjį systkinum. Börnin eru oft blįeygš og geta veriš tileygš. Framstęš haka, breišur munnur įsamt auknu bili milli tanna er ekki óalgengt.

Skynjun   Einstaklingar meš heilkenniš geta įtt erfitt meš aš meta dżpt og fjarlęgš og lyfta žvķ fótum hįtt til dęmis žegar žau žau stķga yfir žröskulda eša ganga tröppur. Viškvęmni fyrir sterku ljósi og aš eiga erfitt meš aš ašskilja hluti ķ forgrunni frį munstrušum bakgrunni getur fylgt heilkenninu. Önnur frįvik ķ skynśrvinnslu geta veriš aš žola illa hįvęr hljóš eša létta snertingu. Börnin eru sérstaklega nęm ķ andliti og kringum munn. Žeim getur žvķ žótt óžęgilegt aš lįta žvo andlit eša bursta tennur. Sum eru meš hįan sįrsaukažröskuld.

Önnur einkenni   Vélindabakflęši hjį ungbörnum er algengt og getur tengst lįgri vöšvaspennu. Žaš getur lżst sér meš tķšum uppköstum, hósta eša loftvegasżkingum. Tunga žrżstist fram ķ munninn og getur haft žau įhrif aš barniš slefar meira fyrir vikiš. Žaš er algengt hjį börnum meš Angelman heilkenni aš vilja setja alla hluti upp ķ munninn og aš sjśga hönd eša fót er algengt į ungbarnaskeiši. Lķkamlegt heilsufar er almennt įgętt hjį eldri börnum og fulloršnum meš heilkenniš. Einstaklingar meš Angelman heilkenni svitna oft mikiš viš įreynslu en orsök žess er óžekkt. Kynžroski kemur į ešlilegum tķma eša er ašeins seinkašur. Tališ er aš frjósemi fólks meš Angelman heilkenni sé ešlileg og er dęmi um aš kona meš Angelman heilkenni hafi eignast barn.

Mešferš

Mešferš fer eftir einkennum og er žvķ mismunandi fyrir hvert barn um sig. Ķ fyrstu žarf oft aš hjįlpa börnum meš heilkenniš til nį aš sjśga betur. Hęgt er aš mešhöndla vélindabakflęši meš lyfjum. Fylgjast žarf vel meš žyngd og grķpa inn ķ ef žörf krefur til dęmis meš ašstoš nęringarrįšgjafa, einstaka sinnum žarf tķmabundiš aš setja slöngu ķ maga til aš nęra barniš. Talžjįlfun er mjög mikilvęg til aš auka tjįskipti meš įherslu į óhefšbundnar tjįskiptaleišir. Talmeinafręšingur getur einnig komiš aš munnörvun til aš hjįlpa barninu m.a. meš tunguhreyfingar. Huga žarf vel aš tannheilsu. Meš sjśkražjįlfun er göngufęrni žjįlfuš og išjužjįlfi žjįlfar fķnhreyfingar. Sjśkražjįlfun er einnig mikilvęg til aš višhalda teygjanleika vöšva og fyrirbyggja kreppur ķ lišum. Markmišiš er aš barniš lęri aš hjįlpa sér sem mest sjįlft. Sumir nżta sér sjśkražjįlfun į hesti og hafa einstaklingar meš Angelman heilkenni lęrt aš synda. Męlt er meš reglubundinni hreyfingu mešal annars til aš fyrirbyggja hryggskekkju. Ašgerš getur stundum hjįlpaš til dęmis ef hįsinar eru stuttar eša ef hryggskekkja er mikil. Hjįlpartęki eins og göngugrind eša sérstakir stólar geta stutt viš barniš.

Męlt er meš  aš barniš sofi ķ eigin herbergi og aš žaš sé myrkvaš um nętur. Stundum eru notuš lyf til aš hjįlpa til viš svefn. Reynt er aš hętta gjöf flogaveikilyfja žegar barniš eldist ef kostur er. Sérstakt mataręši (ketogenic eša low glycemic index treatment (LGIT)) hefur stundum sżnt sig aš geta haft góš įhrif į flog. Lyfjagjöf getur hjįlpaš viš hreyfiofvirkni og einbeitingarerfišleikum. Hefšbundnar ašferšir eru notašar ef börnin eru tileygš og hęgt er aš grķpa inn ķ meš skuršašgerš. Męlt er meš eftirliti hjį augnlękni. Žaš getur haft įhrif į augun ef börnin nudda žau mikiš og er męlt meš aš barninu sé kennt aš foršast žaš. Hafa ber ķ huga aš kenna barninu višeigandi hegšun eins og kostur er, fašmlög eiga til dęmis ekki eins vel viš žegar barniš eldist. Žaš er mikilvęgt aš undirbśa barniš fyrir aš flytja aš heiman og žjįlfa žaš ķ daglegri fęrni. Atferlisfręšingur getur ašstošaš varšandi hegšunarerfišleika.

Skżr rammi og fyrirsjįanleiki skiptir miklu ķ skóla og heima og hefur góš įhrif į hegšun og lķšan. Stundum gagnast aš vinna ķ minni hópum ķ skóla og ašlaga ašstęšur meš tilliti til skynśrvinnsluerfišleika. Sérkennsla og einstaklingsmišuš nįlgun ķ skóla er mikilvęg. Börnin žurfa mikla ašstoš ķ daglegu lķfi og eru fjölskyldur barna meš heilkenniš ķ žörf fyrir stušning žvķ uppeldinu fylgir įlag eins og rannsóknir hafa sżnt. Bent er į Systkinasmišjuna (www.verumsaman.is) fyrir systkini barna meš heilkenniš, ašstoš sįlfręšings og félagsžjónustu getur veriš mikilvęg fyrir fjölskylduna. Erlendis eru starfandi stušningsfélög žar sem gefst tękifęri til aš kynnast öšrum fjölskyldum sem hafa svipaša reynslu, bent er į félagiš Einstök börn (www.einstokborn.is) og Umhyggju (www.umhyggja.is). Hjį Sjónarhóli –rįšgjafarmišstöš (www.sjonarholl.net) sem veitir stušning foreldrum barna meš séržarfir og Leišarljós-Stušningsmišstöš (www.leidarljos.is) sem sérhęfir sig ķ ašstoš viš alvarlega langveik börn. Žverfagleg nįlgun gagnast varšandi upplżsingagjöf, stušningsśrręši, eftirlit, val į hjįlpartękjum ef žörf er į og fleira.

Veriš er aš rannsaka möguleika į žvķ aš nota lyfjagjöf til aš hafa įhrif į tjįningu UBE3A gensins hjį žeim sem hafa fengiš sitt hvorn litning nśmer 15 frį foreldrum sķnum. Markmišiš er aš virkja svęšiš į žeim litningi sem venjulega er óvirkur žannig aš taugafrumur geti nżtt sér erfšaupplżsingar sem annars vęru ekki ašgengilegar. Žessar rannsóknir hafa enn sem komiš er einungis veriš geršar ķ tilraunum og mun framtķšin leiša ķ ljós hvort žessi mešferšarmöguleiki veršur aš raunveruleika fyrir einstaklinga meš Angelman heilkenni.

Horfur

Į fulloršinsaldri hafa margir nįš til dęmis aš lęra aš klęša sig, borša meš hnķfapörum og gera einföld hśsverk. Skapferliš einkennist yfirleitt įfram af blķšu og gleši. Kvķši getur tengst nżjum ašstęšum og fólki meš heilkenniš lķšur oft best žegar daglegt lķf er ķ föstum skoršum. Einstaklingar meš Angelman heilkenni geta bśiš sjįlfstętt meš studdri bśsetu og geta nįš hįum aldri. Žaš eru mismunandi valkostir ķ boši varšandi ķbśšarhśsnęši. Einstaklingar meš Angelman heilkenni eru yfirleitt félagslyndir og žarf aš hafa žaš ķ huga viš val į bśsetuformi į fulloršinsįrum, til dęmis hjį žeim sem žurfa meiri ašstoš. Sumir vinna į verndušum vinnustöšum eša eru ķ dagvistun. Fólk meš Angelman heilkenni getur haft gaman af żmiskonar tómstundum svo sem hannyršum, tónlist, ķžróttum og fleira.

Myndir og frekari lesning:
www.rarelink.is
www.angelman.no
www.angelman.dk
www.angelman.org

Į heimasķšu Greiningarstöšvar er aš finna nokkrar greinar žar sem fjallaš er um heilkenni. Ekki eru tök į aš vera meš tęmandi lżsingar į mešferšarśrręšum ķ žeim öllum, mešal annars žar sem möguleikar į ašstoš viš barn og fjölskyldu taka stöšugt breytingum. Bent er į aš ķ öšrum greinum į heimasķšunni kunna aš vera hugmyndir eša śrręši sem gętu einnig nżst fyrir börn meš Angelman heilkenni og fjölskyldur žeirra.

Heimildir

Clinical and genetic aspects of Angelman syndrome. Charles A. Williams, Daniel J. Driscoll og fél. Genetics in Medicine, the official journal of the American College of Medical Genetics and Genomics. 2010;12:385-95.

Tekiš af vef Frambu ķ Noregi 23.10.12: http://www.frambu.no/modules/diagnoser/diagnose.asp?iDiagnoseId=37&iPageId=15005&iCatId=595

Kynning į Angelmanheilkenni frį Greiningarstöš febrśar 2011. Slęšur og fyrirlestrar samdar af Gušbjörgu Björnsdóttir, Hönnu Marteinsdóttur, Helgu Kristinsdóttir, Hrönn Björnsdóttur og Ingólfi Einarssyni.

Angelman Syndrome. Aditi I Dagli og Charles A Williams.Tekiš af vef GeneReviews 030112, sķšast uppfęrt jśnķ 2011; http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1144/

Molecular and Clinical Aspects of Angelman Syndrome. A Dagli, K Buiting, og CA Williams. Mol Syndromol. 2012 2: 100–112.

Tekiš af vef Socialstyrelsen ķ Svķžjóš 09.11.12: http://www.socialstyrelsen.se/ovanligadiagnoser/angelmanssyndrom

Tekiš af vef Ågrenska ķ Svķžjóš 09.11.12 : http://www.agrenska.se/Global/Nyhetsbrev/Sotos07.pdf

Topoisomerase inhibitors unsilence the dormant allele of Ube3a in neurons. HS Huang, JA Allen og fél. Nature 2011;481:185-189.

Exceptionally mild Angelman syndrome phenotype associated with an incomplete imprinting defect

K Brockmann, R Böhm, J Bürger. Tekiš af vef Journal of medical genetics 29.10.12: http://jmg.bmj.com/content/39/9/e51.full

Psychological well-being in parents of children with Angelman, Cornelia de Lange and Cri du Chat syndromes. GM Griffith, RP Hastings og fél. J Intellect Disabil Res.2011;55:397-410.

Low glycemic index treatment for seizures in Angelman syndrome. RL Thibert RL, HH Pfeifer og fél. Epilepsia. 2012; 53:1498-502 

© Margrét Valdimarsdóttir, Solveig Siguršardóttir og Ingólfur Einarsson, Greiningarstöš, janśar 2013.

Greiningar- og rįšgjafarstöš rķkisins

Digranesvegur 5 | 200 Kópavogur
Sķmi 510 8400 | Fax 510 8401
Kennitala: 570380-0449

Skiptiborš er opiš virka daga
frį kl. 8.30-12.00 og 13.00-15.00

Staðsetning

Skrįšu žig į póstlistann hjį okkur

Fáðu rafræn fréttabréf send á netfangið þitt

Svęši