CP hreyfih÷mlun (cerebral palsy, CP)

CP (cerebral palsy) er algengasta tegund hreyfihamlana me­al barna. Ůß er hreyfi■roskinn afbrig­ilegur og seinka­ur vegna ska­a e­a ßfalls ß stjˇrnst÷­var hreyfinga Ý heila. F÷tlunin er margbreytileg. Til eru b÷rn me­ CP sem hreyfa sig og ■roskast nŠstum e­lilega me­an ÷nnur b÷rn me­ CP ■urfa a­sto­ vi­ nßnast allar athafnir daglegs lÝfs.

Orsakir

┴falli­ ß mi­taugakerfi­ ver­ur yfirleitt snemma ß Švinni. Fyrr ß ßrum var ßliti­ a­ yfirleitt mŠtti rekja orsakir CP til erfi­rar fŠ­ingar e­a s˙refnisskorts sem barni­ hef­i or­i­ fyrir Ý fŠ­ingunni. N˙ er ßliti­ a­ oftast ver­i mi­taugakerfi­ fyrir ska­a fyrir fŠ­ingu, me­an fˇstri­ er Ý mˇ­urkvi­i.

Um helmingur barna sem greinast me­ CP eru fŠdd fyrir tÝmann (me­g÷ngulengd er ■ß innan vi­ 37 vikur) og m÷rg ■eirra eru einnig lÚtt mi­a­ vi­ me­g÷ngulengd. Fyrirburar fß oftar heilablŠ­ingar en fullbur­a b÷rn, ■eir eru einnig vi­kvŠmari fyrir sřkingum og ■ola verr tÝmabundinn s˙refnisskort. Einst÷ku sinnum mß rekja ors÷k f÷tlunarinnar til litninga- e­a genagalla, sta­festrar sřkingar mˇ­ur ß me­g÷ngu, me­g÷ngueitrunar e­a lyfjaneyslu mˇ­ur. Ůrßtt fyrir Ýtarlegar orsakarannsˇknir finnst oft ekki ßkve­in ors÷k fyrir vandamßli barnsins.

═ um 10% tilfella ver­ur ßfalli­ ß mi­taugakerfi­ seinna, mßnu­um e­a ßrum eftir a­ barni­ fŠ­ist. Barni­ getur t.d. fengi­ heilahimnu- e­a heilabˇlgu, or­i­ fyrir alvarlegum h÷fu­ßverka e­a s˙refnisskorti (eins og t.d. vi­ nŠrdrukknun), og Ý kj÷lfari­ greinst me­ CP. A­ sjßlfs÷g­u mß fyrirbyggja hluta af ■essum tilfellum me­ bˇlusetningum og ÷flugri me­fer­ sřkinga, auknu eftirliti barna og betri ÷ryggisb˙na­i fyrir ■au.

Einkenni

Ůrßtt fyrir a­ CP hreyfih÷mlunin sÚ oftast me­fŠdd ■ß lÝ­ur mislangur tÝmi, stundum vikur e­a mßnu­ir, ■ar til ßkve­in einkenni f÷tlunarinnar koma fram. Fyrstu einkenni eru yfirleitt lßg v÷­vaspenna ßsamt seinkun ß ■roskaßf÷ngum. Ungbarnavi­br÷g­in (primitive reflexes) vara of lengi og valda ■vÝ a­ e­lileg varnarvi­br÷g­ koma seinna fram og barni­ nŠr seinna stjˇrn ß viljastřr­um hreyfingum. ┴standi­ er ekki framsŠki­ ■annig a­ barni­ missi ni­ur fŠrni me­ tÝmanum heldur eykst geta ■ess yfirleitt smßm saman me­ auknum aldri og ■roska.

١tt v÷­vaspennan sÚ oftast lßg fyrstu vikurnar, ■.e. innbyggt vi­nßm Ý v÷­vum og li­amˇtum lÝti­, eykst h˙n oft me­ tÝmanum og spastÝsk einkenni geta ■ß komi­ fram. Me­ spastÝskum einkennum er ßtt vi­ stÝfleika og aukinni spennu Ý v÷­vum auk kraftleysis. Vi­nßm vi­ hreyfingar er ■ß auki­ og hŠtta er ß v÷­vastyttingum og kreppum Ý ˙tlimum.

Greining

Yfirleitt er greiningin CP ekki sta­fest fyrr en eftir eins ßrs aldur, stundum ekki fyrr en vi­ 2-3 ßra aldur. Aldur vi­ greiningu fer ■ˇ miki­ eftir ■vÝ hversu alvarlegt ßstandi­ er. Almennt mß segja a­ ■eim mun ˙tbreiddari sem ska­inn Ý mi­taugakerfinu er ■eim mun alvarlegri eru einkennin og ■eim mun fyrr greinist f÷tlunin. MikilvŠgt er a­ ˙tiloka a­ra sj˙kdˇma Ý hreyfikerfi ß­ur en CP greiningin er sta­fest. Til ■ess ■arf oft a­ leggja barni­ inn ß sj˙krah˙s, framkvŠma nßkvŠma taugasko­un og fß řmsar rannsˇknar s.s. myndgreiningu af heila og blˇ­rannsˇknir. Oft sjßst breytingar Ý heila vi­ heilamyndat÷ku (t÷lvusnei­myndir e­a segulˇmun) sem samrŠmast f÷tluninni t.d. řmiss konar missmÝ­ar ß heila, vefjatap og vÝkku­ heilahˇlf me­ ÷rmyndun Ý a­lŠgu hvÝtaefni heilans. SÝ­astnefndu breytingarnar sjßst oft hjß fyrirburum me­ tvenndarl÷mun.

Flokkun

CP hreyfih÷mlun er flokku­ eftir v÷­vaspennu, e­li hreyfinga og ˙tbrei­slu einkenna. Langalgengasta form CP (70-80%) er spastÝska l÷munin. V÷­vaspenna er ■ß aukin Ý ˙tlimum en h˙n er oft minnku­ Ý bolnum, sÚrstaklega Ý fjˇrl÷mun. SpastÝsk form af CP eru nßnar flokku­ eftir ˙tbrei­slu einkenna (sjß Mynd 1).

  • helftarl÷mun (hemiplegia) er hreyfih÷mlunin bundin vi­ annan lÝkamshelminginn, handlegg og fˇtlegg ÷­rum megin. Einkennin eru yfirleitt meiri Ý handleggnum en fˇtleggnum. B÷rnin geta ■urft a­ nota spelkur en ■au eru yfirleitt farin a­ ganga vi­ 18 mßna­a aldur. Helftarl÷munin getur veri­ mj÷g vŠg, greindar■roski er oft gˇ­ur og fylgiraskanir fßar.
  • Tala­ er um tvenndarl÷mun (diplegia) ef einkenni eru Ý ÷llum ˙tlimum en alvarlegri Ý fˇtleggjum en handleggjum. Flest ■essara barna nß g÷ngufŠrni me­ tÝmanum en ■au geta ■urft spelkur e­a ÷nnur hjßlpartŠki vi­ gang. Fyrirburar greinast oft me­ ■etta form af CP.
  • Fjˇrl÷mun (quadriplegia) er alvarlegasta formi­ af CP. ┴hrifa f÷tlunarinnar gŠtir Ý ÷llum ˙tlimum og bol, auk ■ess Ý v÷­vum ß munnsvŠ­i, tungu og koki. Barni­ lŠrir yfirleittá ekki a­ ganga og ■arf hjßlp vi­ flestar daglegar athafnir.

SjaldgŠfari flokkar CP eru ranghreyfingar - og slingurlamanir (dyskinetic og ataxic form) (sjß Mynd 1). ═ ■essum flokkum gŠtir ßhrifa nokku­ jafnt Ý ÷llum lÝkamanum. V÷­vaspennan er breytileg, eykst oft vi­ hreyfingar og ge­shrŠringu en er minni ■egar barni­ er afslappa­, t.d. Ý svefni. ═ ranghreyfingarl÷mun eru ˇsjßlfrß­ar hreyfingar algengar. S˙ tegund CP greinist oftar hjß fullbur­a b÷rnum en fyrirburum. Slingurlamanir eru sjaldgŠfastar (<5%). Slakt jafnvŠgi, glei­spora og ˇst÷­ugt g÷ngulag eru einkennandi fyrir ■ann flokk.

á

Skřringarmyndá á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á Mynd 1.

TÝ­ni

TÝ­ni CP hefur lÝti­ breyst ß undanf÷rnum ßratugum ■rßtt fyrir framfarir Ý fŠ­ingarhjßlp og barnalŠkningum. Me­al barna me­ CP hefur hlutfall fyrirbura fari­ vaxandi ß seinustu ßratugum. Me­ aukinni tŠkni og framf÷rum Ý nřburalŠkningum nß smŠrri og veikari b÷rn a­ lifa af og eru ■ß oftar me­ vÝ­tŠk frßvik Ý ■roska. ┴ Vesturl÷ndum greinast um tv÷ b÷rn me­ CP af hverjum ■˙sund sem fŠ­ast lifandi og mß ■vÝ b˙ast vi­ a­ ß ═slandi fŠ­ist 8 - 10 b÷rn me­ CP ß ßri.

Fylgiraskanir

Ůar sem mi­taugakerfi barna me­ CP er skadda­ mß b˙ast vi­ řmsum fylgir÷skunum. Sjaldnast er ßfalli­ ■a­ afmarka­ a­ ■a­ lei­i einungis til skertrar hreyfifŠrni. Oftar er um vÝ­tŠkari frßvik a­ rŠ­a sem geta leitt til vi­bˇtarfatlana. TŠplega helmingur barna me­ CP greinist einnig me­ ■roskah÷mlun og b˙ast mß vi­ sÚrtŠkum nßmserfi­leikum e­a greind undir me­allagi hjß um 25-30% til vi­bˇtar. Sjˇn- og heyrnarsker­ing getur fylgt svo og truflun ß annarri skynjun. B÷rnum me­ fjˇrl÷mun er hŠttast vi­ a­ greinast me­ ■essar vi­bˇtarfatlanir. Sem dŠmi um a­rar fylgiraskanir mß nefna flogaveiki, sem greinist hjß r˙mlega fjˇr­ungi hˇpsins, erfi­leika vi­ stjˇrnun talfŠra, tyggingu og kyngingu, vaxtartruflun, ˇvŠr­ og řmsar heg­unarraskanir.

Me­fer­

Ůar sem orsakir CP mß rekja til ˇafturkrŠfs ska­a e­a ßfalls ß mi­taugakerfi­ er ßstandi­ ekki lŠknanlegt en hŠgt er a­ bŠta og draga ˙r řmsum einkennum me­ ÷flugri me­fer­. Me­fer­inni mß Ý grˇfum drßttum skipta Ý :

  • Sj˙kra- og i­ju■jßlfun
  • Skur­a­ger­ir
  • Lyfjame­fer­

Sj˙kra■jßlfun er s˙ me­fer­ sem yfirleitt hefst fyrst. Oft er barni­ komi­ Ý ■jßlfun ß­ur en greiningin er sta­fest og sj˙kra■jßlfun og Šfingum er haldi­ ßfram fram ß fullor­insßr. Helstu markmi­ me­ sj˙kra■jßlfun er a­:

  • Fyrirbyggja v÷­vastyttingar, kreppur og skekkjur Ý li­um.
  • Írva hreyfi■roska.
  • Nß fram bestri m÷gulegri fŠrni.

Heilbrig­ b÷rn komast um af sjßlfsdß­um nokkurra mßna­a g÷mul. Ůau lŠra ß umhverfi­ me­ ■vÝ a­ prˇfa sig ßfram og eru fljˇt a­ auka vi­ reynsluheim sinn. B÷rn me­ ˙tbreidda CP hreyfih÷mlun eiga erfitt me­ a­ fŠra sig sjßlf ˙r sta­ og eiga ■vÝ ß hŠttu a­ upplifa minna og fara ß mis vi­ mikilvŠga reynslu. Sj˙kra■jßlfari, svo og a­rir sem koma a­ me­h÷ndlun barnsins, hugsar ˙t lei­ir til a­ draga ˙r f÷tluninni. HjßlpartŠki eru sni­in a­ ■÷rfum hvers og eins og oft ■arf einnig a­ a­laga umhverfi barnsins a­ fŠrni ■ess og ■÷rfum, t.d. heimili ■ess og skˇla.

I­ju■jßlfar
sinna einnig b÷rnum me­ CP. Markmi­ i­ju■jßlfunar er a­:

  • Auka sjßlfstŠ­i barnsins og fÚlagsfŠrni ■ess.
  • BŠta fŠrni ■ess vi­ a­ komast um Ý eigin umhverfi.
  • Sko­a ■au verk og athafnir ß heimili, Ý skˇla, vi­ leik og tˇmstundai­ju sem barni­ vill og ■arf a­ gera Ý daglegu lÝfi.
  • Meta undirliggjandi ■roska■Štti eins og skynjun og hreyfingar, handbeitingu og verkgetu.

Rß­gj÷f og eftirfylgd i­ju■jßlfa getur falist Ý lei­beiningum um athafnir og leiki sem ÷rva ■roska. Einnig veita i­ju■jßlfar rß­gj÷f var­andi breytingar og a­l÷gun ß umhverfi og vi­fangsefnum. Ennfremur veita ■eir rß­gj÷f og lei­beiningar var­andi notkun sÚrhŠf­ra tŠkni˙rrŠ­a auk hjßlpar- og sto­tŠkja. áEftirfylgd felur oft Ý sÚr heimsˇknir Ý skˇla og ß heimili til a­ kanna fŠrni barnsins og benda ß hugsanlegar lei­ir til lausna. Oft er ■jˇnusta sj˙kra- og i­ju■jßlfa samtvinnu­.

Skur­a­ger­ir ßsamt sj˙kra■jßlfun hafa lengi veri­ helstu me­fer­arlei­ir vi­ CP. SÚu v÷­vakreppur miklar e­a li­hlaup og skekkjur Ý li­um er oft ßkve­i­ a­ reyna a­ bŠta ßstandi­ me­ skur­a­ger­. Ůessi ßkv÷r­un er tekin a­ vel yfirvegu­u rß­i og Ý samrß­i vi­ barni­ sjßlft, foreldrana og ■a­ fagfˇlk sem veitir barninu me­fer­. Algengustu a­ger­irnar fela Ý sÚr sinalengingar, t.d. lengingu ß hßsin, rof ß bandvef og a­ger­ir ß beinum. SÚrhŠf­ir barna-bŠklunarlŠknar framkvŠma ■essar a­ger­ir.

Ůrˇun Ý lyfjame­fer­ vi­ CP hefur veri­ hr÷­ ß undanf÷rnum ßratugum. Lengi vel voru lyfin einungis til innt÷ku um munn en n˙ er fari­ a­ gefa lyf ß řmsan hßtt.

  • Lyf til innt÷ku
  • Lyfi sprauta­ Ý v÷­va (Botulinum toxin; Botox)
  • Lyfjame­fer­ Ý mŠnug÷ng

Enn eru lyf gefin um munn ˙r nokkrum lyfjaflokkum til v÷­vasl÷kunar en virkni ■eirra er takm÷rku­ og vÝ­tŠkar aukaverkanir, s.s. syfja og sljˇleiki, takmarka notkun ■eirra.

Botox (Botulinum toxin) er ÷flugt neurotoxin (eitur sem getur ska­a­ taugavef) sem gefi­ er Ý mj÷g litlum sk÷mmtum sem v÷­vaslakandi me­fer­ vi­ CP. SÚ efninu sprauta­ Ý v÷­va kemur ■a­ Ý veg fyrir a­ taugabo­efni losni ˙r taugaendanum, a­lŠg v÷­vafruma ÷rvast ■vÝ ekki, dregst ekki saman og v÷­vinn lamast tÝmabundi­ (sjß Mynd 2). Verkun lyfsins hefst 12-72 klst. eftir gj÷f, hßmarksverkun er nß­ eftir 1-2 vikur og verkunin varir yfirleitt Ý nokkra mßnu­i. Ůar sem um tÝmabundna sl÷kun Ý v÷­vanum er a­ rŠ­a er oft reynt a­ gefa Botox samhli­a annarri me­fer­ t.d. gifsun e­a ÷flugri sj˙kra■jßlfun, ■ar sem l÷g­ er ßhersla ß teygjur og styrkjandi Šfingar. Algengt er a­ sprauta Botoxi Ý t.d. kßlfav÷­va til a­ draga ˙r tßfˇtarst÷­u (Mynd 3) e­a innanlŠrisv÷­va til a­ auka hreyfifŠrni um mja­mir.

á

Skřringarmynd
á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á Mynd 2.

Skřringarmynd
á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á Mynd 3.

Baklofen (baclofenum) er lyf sem veldur sl÷kun ß v÷­vum me­ ■vÝ a­ draga ˙r ßhrifum ÷rvandi taugabo­efna Ý mŠnu og Ý mun minna mŠli Ý heila. SÚ lyfi­ gefi­ um munn er verkun ■ess lÝtil Ý CP. ┴ seinustu 20 ßrum hefur veri­ ■rˇu­ a­fer­ til a­ dŠla lyfinu beint inn Ý mŠnug÷ngin. Ůannig fŠst sta­bundin verkun ß taugafrumur Ý mŠnu. DŠlan og slangan liggja undir h˙­, slangan nŠr inn Ý mŠnug÷ngin og skammtur er stillanlegur eftir ■÷rfum hvers sj˙klings (Myndir 4 og 5). Gˇ­ v÷­vasl÷kun fŠst og aukaverkanir eru ekki miklar. Nokkur b÷rn ß ═slandi njˇta ■essarrar me­fer­ar.

Skřringarmyndáááá Skřringarmynd

á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á áMynd 4. á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á á Mynd 5.

A­ lokum

Ljˇst er CP er marg■Štt f÷tlun sem hefur vÝ­tŠk ßhrif ß barni­ og fj÷lskyldu ■ess. Hreyfih÷mlunin er yfirleitt sřnileg en mikilvŠgt er a­ varpa ljˇsi ß vi­bˇtarfatlanir me­ ■verfaglegri greiningu. ┴ ■ann hßtt er au­veldara a­ finna lei­ir til a­ hjßlpa barninu til a­ nß sem lengst Ý nßmi og starfi. Oft ■arf a­ leita sÚrstakra lei­a til a­ auka tjßskiptafŠrni barnsins, bŠta v÷xt ■ess og hafa ßhrif ß heg­un og lÝ­an. Íll Ýhlutun mi­ar a­ ■vÝ a­ draga ˙r f÷tlun barnsins, auka vi­ fŠrni ■ess og byggja upp sjßlfstrausti­.

ę Solveig Sigur­ardˇttir, Greiningarst÷­,áßg˙st 2003 (sÝ­ast breytt febr˙ar 2013).

Greiningar- og rß­gjafarst÷­ rÝkisins

Digranesvegur 5 | 200 Kˇpavogur
SÝmi 510 8400 | Fax 510 8401
Kennitala: 570380-0449

Skiptibor­ er opi­ virka daga
frß kl. 8.30-12.00 og 13.00-15.00

Staðsetning

Skrß­u ■ig ß pˇstlistann hjß okkur

Fáðu rafræn fréttabréf send á netfangið þitt

SvŠ­i