Einhverfa og einhverfurf

Einhverfa er rskun taugaroska, sem ir essu sambandi a heilinn roskast ekki dmigeran htt. A llum lkindum hefst s atburars oftast fsturstigi, en getur haldi fram eftir fingu. venjuleg starfsemi heilans getur svo birst kveinni hegun sem breytist me aldri og roska.

Einkenni einhverfu eru mismunandi eftir einstaklingum en koma fram takmarkari frni samskiptum og srstakri skynjun, samt endurtekningarsamri hegun og afmrkuu hugasvii. Til ess a greinast me rskun einhverfurfi arf kveinn fjlda og styrk einkenna sem jafnframt eru hamlandi fyrir vikomandi daglegu lfi.

Einkenni
flagslegu samspili er a oftast skortur augnsambandi sem vekur flk til umhugsunar, ea egar samskipti vi jafnaldra rast ekki me venjubundnum htti. koma fngerari ttir einnig vi sgu, eins og frumkvi til samskipta, srstk vibrg vi flki og reitum r umhverfinu auk ess sem svipbrigi geta veri venjuleg. boskiptum vantar oft upp bendingar og ltbrag, eftirhermu, myndunarleik og gagnkvmni samrum (.e. a laga sig a vimlanda). Auk ess eru mis srkenni tali, svo sem endurtekningar, fornafnarugl, nyrasm ea srstk mltjning.

Endurtekningarsm hegun getur komi fram rngu ea srstku hugasvii, sem rast takmarka me auknum aldri og huginn er svo kafur a hann getur hindra samskipti vi ara. er oft einnig um a ra knjandi rf til a segja hluti kveinn htt og stundum a arir svari smuleiis alltaf eins. Athafnir geta urft a vera venju fstu kerfi og ef ekki er hgt a framkvma r kveinni r veldur a uppnmi, allt fr pirringi til vanlanar og jafnvel reiikasta. Srstakar, endurteknar, handahreyfingar, ea flknar hreyfingar me llum lkamanum geta veri til staar, sem og einhf ea dmiger notkun hluta. A auki er skynjun oft venjuleg. a getur lst sr sem ofurnmni ea of ltil nmni. Sumir skja mjg miki tiltekin reiti sem birtist sem venjulegur hugi skynreitum.

Tni
Allt ar til seinni hluta ttunda ratugarins, var einhverfa talin sjaldgf ftlun sem birtist hj um a bil 3-5 af 10.000, ar sem 3-4 fjrir drengir voru me einhverfu fyrir hverja stlku. Rannsknir hafa leitt ljs a etta er alvarlegt vanmat algengi einhverfu og hn er margfalt hrri. Ef allir sem eru me hamlandi einkenni einhverfu eru taldir me, fer algengi yfir2%. Breytingar tni hafa veri miki til umru bi meal leikra og lrra, ar sem stugt berast frttir af njum rannsknum sem sna hkkandi algengi.

Rannsknir slandi hafa einnig snt verulega aukna tni, srstaklega yngstu aldurshpunum. Nokkur styr hefur stai um a hvort aukningin er raunveruleg eirri merkingu a hn ni v a teljast faraldur. Flestir frimenn telja, a aukningin sem kemur fram nnast alls staar ar sem rannsknir hafa veri gerar, s vegna annarra tta. v sambandi eru oftast nefnd hrif nrra skilgreininga og fleiri flokka einhverfu, samt betri greiningaraferum og almennt meiri ekkingu einhverfurfinu og skyldum rskunum meal foreldra og fagflks.

Hva sem lur mgulegum skringum aukningunni, er hn stareynd og alvarlegt stand hefur skapast jnustu vi einhverft flk llum aldri ar sem vibrg kerfisins fram til essa hafa veri afar hg.

Orsakir
Einhverfa skrist a mestu leyti t fr erfum. Undanfarinn ratug hafa ori gfurlegar framfarir erfafri og vi okumst stugt nr v a skilgreina erfabreytileika sem getur tskrt hvers vegna einhverfa verur til. sama tma hefur komi betur og betur ljs a orsakir einhverfu eru margvslegar, hvort sem liti er til erfa ea httutta. Fyrstu rannsknir endurtekningarlkum, a er a smu foreldrar eignuust anna barn me einhverfu, bentu til ess a r vru um 2%. Njustu erlendar rannsknir benda hinn bginn til ess a lkurnar su nr 20%. er ekki aeins tt vi greiningarflokkinn einhverfu, heldur allar raskanir einhverfurfi. essar tlur haldast hendur vi breytingar algengi einhverfu hj brnum og ungmennum.

Framvinda og horfur
Einhverfa er lk hj flki allt eftir aldri, roska og frni en er til staar t vina. Framvindan getur veri mjg breytileg og msu h, ar me tali heilsufari, magni og gum jnustu, vitsmunaroska, hvort einstaklingurinn hafin tkum tali ea hvort hann verur flogaveikur svo dmi su tekin. Almennt virast einkenni einhverfu minnka ltillega leiksklarunum og vera enn vgari tt a unglingsrunum. Mikill einstaklingsmunur er essu og mrg dmi eru um hi gagnsta.

Rannsknir sna a hluti barna, sem greinast einhverfurfi, n ekki greiningarvimium sar vinni. Mrg eirra mlast me vitsmunaroska og algunarfrni innan mealmarka. msar rannsknir rangri meferar, jlfunar og kennslu hafa veri gerar gegnum tina og talsvert er vita um eiginleika rangursrkrar hlutunar. hinn bginn skortir enn nokku ekkingu annig a hgt s a segja fyrir um hvaa afer gagnast tilteknum einstaklingi ea fjlskyldu best, hvaa magni og hve lengi.

Til nnari upplsinga fylgir hr krkja grein Prevalence of autism spectrum disorders in an Icelandic birth cohorter" eftir Evald Smundsen, Pl Magnsson, Ingibjrgu Georgsdttur, Erlend Egilsson og Vilhjlm Rafnsson sem birtist tmaritinu BMJ Open sumari 2013. ti hr til a n greinina.

Greiningar- og rgjafarst rkisins, Evald Smundsen og ra Lesdttir, 2017. Heimildir: ICD-10 flokkunarkerfi og Litrf einhverfunnar.

Greiningar- og rgjafarst rkisins
Digranesvegur 5 | 200 Kpavogur
Smi 510 8400 |Kennitala: 570380-0449

Skiptibor er opi virka daga:
fr kl. 8.30-12.00 og 13.00-15.00
Afgreislan er opin mn. - fim. kl. 8.30-12.00 og 13.00-16.00
Fstudaga lokar kl. 15.00

Staðsetning

Skru ig pstlistann hj okkur

Fáðu rafræn fréttabréf send á netfangið þitt

Svi