Einhverfa og einhverfurˇf

Einhverfa er r÷skun Ý tauga■roska, sem ■ř­ir Ý ■essu sambandi a­ heilinn ■roskast ekki ß dŠmiger­an hßtt. A­ ÷llum lÝkindum hefst s˙ atbur­arßs oftast ß fˇsturstigi, en getur haldi­ ßfram eftir fŠ­ingu. Ëvenjuleg starfsemi heilans getur svo birst Ý ßkve­inni heg­un sem breytist me­ aldri og ■roska.

Einkenni einhverfu eru mismunandi eftir einstaklingum en koma fram Ý takmarka­ri fŠrni Ý samskiptum og sÚrstakri skynjun, ßsamt endurtekningarsamri heg­un og afm÷rku­u ßhugasvi­i. Til ■ess a­ greinast me­ r÷skun ß einhverfurˇfi ■arf ßkve­inn fj÷lda og styrk einkenna sem jafnframt eru hamlandi fyrir vi­komandi Ý daglegu lÝfi.

Einkenni
═ fÚlagslegu samspili er ■a­ oftast skortur ß augnsambandi sem vekur fˇlk til umhugsunar, e­a ■egar samskipti vi­ jafnaldra ■rˇast ekki me­ venjubundnum hŠtti. Ůß koma fÝnger­ari ■Šttir einnig vi­ s÷gu, eins og frumkvŠ­i til samskipta, sÚrst÷k vi­br÷g­ vi­ fˇlki og ßreitum ˙r umhverfinu auk ■ess sem svipbrig­i geta veri­ ˇvenjuleg. ═ bo­skiptum vantar oft upp ß bendingar og lßtbrag­, eftirhermu, Ýmyndunarleik og gagnkvŠmni Ý samrŠ­um (■.e. a­ laga sig a­ vi­mŠlanda). Auk ■ess eru řmis sÚrkenni Ý tali, svo sem endurtekningar, fornafnarugl, nřyr­asmÝ­ e­a sÚrst÷k mßltjßning.

Endurtekningars÷m heg­un getur komi­ fram Ý ■r÷ngu e­a sÚrst÷ku ßhugasvi­i, sem ■rˇast takmarka­ me­ auknum aldri og ßhuginn er svo ßkafur a­ hann getur hindra­ samskipti vi­ a­ra. Ůß er oft einnig um a­ rŠ­a knřjandi ■÷rf til a­ segja hluti ß ßkve­inn hßtt og stundum a­ a­rir svari s÷mulei­is alltaf eins. Athafnir geta ■urft a­ vera Ý ˇvenju f÷stu kerfi og ef ekki er hŠgt a­ framkvŠma ■Šr Ý ßkve­inni r÷­ veldur ■a­ uppnßmi, allt frß pirringi til vanlÝ­anar og jafnvel rei­ikasta. SÚrstakar, endurteknar, handahreyfingar, e­a flˇknar hreyfingar me­ ÷llum lÝkamanum geta veri­ til sta­ar, sem og einhŠf e­a ˇdŠmiger­ notkun hluta. A­ auki er skynjun oft ˇvenjuleg. Ůa­ getur lřst sÚr sem ofurnŠmni e­a of lÝtil nŠmni. Sumir sŠkja mj÷g miki­ Ý tiltekin ßreiti sem birtist ■ß sem ˇvenjulegur ßhugi ß skynßreitum.

TÝ­ni
Allt ■ar til ß seinni hluta ßttunda ßratugarins, var einhverfa talin sjaldgŠf f÷tlun sem birtist hjß um ■a­ bil 3-5 af 10.000, ■ar sem 3-4 fjˇrir drengir voru me­ einhverfu fyrir hverja st˙lku. Rannsˇknir hafa leitt Ý ljˇs a­ ■etta er alvarlegt vanmat ß algengi einhverfu og h˙n er margfalt hŠrri. Ef allir sem eru me­ hamlandi einkenni einhverfu eru taldir me­, fer algengi yfirá2%. Breytingar ß tÝ­ni hafa veri­ miki­ til umrŠ­u bŠ­i me­al leikra og lŠr­ra, ■ar sem st÷­ugt berast frÚttir af nřjum rannsˇknum sem sřna hŠkkandi algengi.

Rannsˇknir ß ═slandi hafa einnig sřnt verulega aukna tÝ­ni, sÚrstaklega Ý yngstu aldurshˇpunum. Nokkur styr hefur sta­i­ um ■a­ hvort aukningin er äraunverulegô Ý ■eirri merkingu a­ h˙n nßi ■vÝ a­ teljast faraldur. Flestir frŠ­imenn telja, a­ aukningin sem kemur fram nßnast alls sta­ar ■ar sem rannsˇknir hafa veri­ ger­ar, sÚ vegna annarra ■ßtta. ═ ■vÝ sambandi eru oftast nefnd ßhrif nřrra skilgreininga og fleiri flokka einhverfu, ßsamt betri greiningara­fer­um og almennt meiri ■ekkingu ß einhverfurˇfinu og skyldum r÷skunum me­al foreldra og fagfˇlks.

Hva­ sem lÝ­ur m÷gulegum skřringum ß aukningunni, ■ß er h˙n sta­reynd og alvarlegt ßstand hefur skapast Ý ■jˇnustu vi­ einhverft fˇlk ß ÷llum aldri ■ar sem vi­br÷g­ kerfisins fram til ■essa hafa veri­ afar hŠg.

Orsakir
Einhverfa skřrist a­ mestu leyti ˙t frß erf­um. Undanfarinn ßratug hafa or­i­ gÝfurlegar framfarir Ý erf­afrŠ­i og vi­ ■okumst st÷­ugt nŠr ■vÝ a­ skilgreina erf­abreytileika sem getur ˙tskřrt hvers vegna einhverfa ver­ur til. ┴ sama tÝma hefur komi­ betur og betur Ý ljˇs a­ orsakir einhverfu eru margvÝslegar, hvort sem liti­ er til erf­a e­a ßhŠttu■ßtta. Fyrstu rannsˇknir ß endurtekningarlÝkum, ■a­ er a­ s÷mu foreldrar eignu­ust anna­ barn me­ einhverfu, bentu til ■ess a­ ■Šr vŠru um 2%. Nřjustu erlendar rannsˇknir benda ß hinn bˇginn til ■ess a­ lÝkurnar sÚu nŠr 20%. Ůß er ekki a­eins ßtt vi­ greiningarflokkinn einhverfu, heldur allar raskanir ß einhverfurˇfi. Ůessar t÷lur haldast Ý hendur vi­ breytingar ß algengi einhverfu hjß b÷rnum og ungmennum.

Framvinda og horfur
Einhverfa er ˇlÝk hjß fˇlki allt eftir aldri, ■roska og fŠrni en er til sta­ar ˙t Švina. Framvindan getur veri­ mj÷g breytileg og řmsu hß­, ■ar me­ tali­ heilsufari, magni og gŠ­um ■jˇnustu, vitsmuna■roska, hvort einstaklingurinn hafiánß­ t÷kum ß tali e­a hvort hann ver­ur flogaveikur svo dŠmi sÚu tekin. Almennt vir­ast einkenni einhverfu minnka lÝtillega ß leikskˇlaßrunum og ver­a enn vŠgari Ý ßtt a­ unglingsßrunum. Mikill einstaklingsmunur eráß ■essu og m÷rg dŠmi eru um hi­ gagnstŠ­a.

Rannsˇknir sřna ■ˇ a­ hluti barna, sem greinast ß einhverfurˇfi, nß ekki greiningarvi­mi­um sÝ­ar ß Švinni. M÷rg ■eirra mŠlast me­ vitsmuna■roska og a­l÷gunarfŠrni innan me­almarka. Ţmsar rannsˇknir ß ßrangri me­fer­ar, ■jßlfunar og kennslu hafa veri­ ger­ar Ý gegnum tÝ­ina og talsvert er vita­ um eiginleika ßrangursrÝkrar Ýhlutunar. ┴ hinn bˇginn skortir enn nokku­ ß ■ekkingu ■annig a­ hŠgt sÚ a­ segja fyrir um hva­a a­fer­ gagnast tilteknum einstaklingi e­a fj÷lskyldu best, Ý hva­a magni og hve lengi.

Til nßnari upplřsinga fylgir hÚr krŠkja ß grein äPrevalence of autism spectrum disorders in an Icelandic birth cohorter" eftir Evald SŠmundsen, Pßl Magn˙sson, Ingibj÷rgu Georgsdˇttur, Erlend Egilsson og Vilhjßlm Rafnsson sem birtistáÝ tÝmaritinu BMJ Open sumari­ 2013. Ţti­ hÚr til a­ nß Ý greinina.

ęGreiningar- og rß­gjafarst÷­ rÝkisins, Evald SŠmundsen og ١ra Leˇsdˇttir, 2017. Heimildir: ICD-10 flokkunarkerfi­ og Litrˇf einhverfunnar.

á

á

Greiningar- og rß­gjafarst÷­ rÝkisins

Digranesvegur 5 | 200 Kˇpavogur
SÝmi 510 8400 | Fax 510 8401
Kennitala: 570380-0449

Skiptibor­ er opi­ virka daga
frß kl. 8.30-12.00 og 13.00-15.00

Staðsetning

Skrß­u ■ig ß pˇstlistann hjß okkur

Fáðu rafræn fréttabréf send á netfangið þitt

SvŠ­i