Tuberous sclerosis, Hnjˇskahersli

Inngangur

Tuberous sclerosis (TSC) e­a Hnjˇskahersli er me­fŠddur erf­asj˙kdˇmur sem oftast fylgja h˙­breytingar og hn˙tamyndanir Ý heila. Flogaveiki og ■roskafrßvik geta veri­ til sta­ar. Gˇ­kynja hn˙tar (hamartoma) geta komi­ fyrir Ý m÷rgum lÝffŠrum og geta ■rřst ß e­lilegan vef. Einkenni TSC geta veri­ ■a­ vŠg a­ fˇlk veit ekki a­ ■a­ sÚ me­ sj˙kdˇminn yfir Ý a­ valda alvarlegri f÷tlun. Sj˙kdˇmnum var lřst af fr÷nskum lŠkni, Bourneville ßri­ 1880. Sj˙kdˇmurinn kallast lÝka Bourneville disease og Tuberous sclerosis complex.

TÝ­ni

Ůa­ er erfitt a­ fastsetja tÝ­ni sj˙kdˇmsins ■vÝ einkennin geta veri­ ■a­ vŠg a­ hann greinist ekki. Tali­ er a­ eitt barn af 5-10.000 fŠ­ist me­ TSC. SamkvŠmt ■vÝ Štti eitt barn a­ greinast hÚr ß landi ß um 1-2 ßra fresti. Nřlegar athuganir benda ■ˇ til lŠgri tÝ­ni.á

Ors÷k

St÷kkbreyting Ý tveimur genum getur orsaka­ TSC. Anna­ geni­ kallast TSC1 og er sta­sett ß litningi 9 (9q34), hitt kallast TSC2 og er ß litningi 16 (16p13.3). Flestir me­ TSC eru me­ st÷kkbreytingu Ý ÷­ru hvoru geninu en hlutverk genanna er a­ střra myndun prˇtÝnanna hamartin og tuberin. ═ sameiningu hindra ■essi prˇtÝn me­al annars ˇŠskilega frumufj÷lgun. Ef st÷kkbreyting er til sta­ar Ý ÷­ru hvoru geninu myndast hn˙tar Ý hinum řmsu vefjum. TSC2 geni­ er algengara og ■a­ tengist alvarlegri sj˙kdˇmseinkennum. Jafnvel innan s÷mu fj÷lskyldunnar geta einkenni veri­ mj÷g mismunandi og misalvarleg.

TSC erfist rÝkjandi sem ■ř­ir a­ nˇg er a­ fß st÷kkbreytta geni­ frß ÷­ru foreldrinu til a­ fß sj˙kdˇminn. Um 30-40% einstaklinga me­ TSC hafa erft sj˙kdˇminn frß foreldrum sÝnum en helmingslÝkur eru ß ■vÝ a­ barn erfi sj˙kdˇminn sÚ foreldri me­ hann. Hjß hinum er um nřja st÷kkbreytingu a­ rŠ­a. Ef um nřja st÷kkbreytingu er a­ rŠ­a hefur h˙n yfirleitt or­i­ Ý sŠ­is- e­a eggfrumunni og eru lÝkurnar ß a­ foreldrarnir eignist anna­ barn me­ TSC einungis um 1-2%. HŠgt er a­ vera me­ tÝglun (mosaicism) en ■ß er st÷kkbreytingin til sta­ar Ý sumum lÝffŠrakerfum en ekki ÷­rum. Ef st÷kkbreytingin er ■ekkt er hŠgt a­ gera prˇf ß fˇsturskei­i.

Einkenni

TSC getur haft ßhrif ß flest lÝffŠri en sÚrstaklega ß heila, nřru, hjarta, augu, lungu og h˙­.

H˙­

Velafm÷rku­ ljˇs h˙­svŠ­i sjßst hjß flestum me­ tuberous sclerosis. Ůau eru ßn melatonÝns sem er litarefni h˙­arinnar. Ůessir blettir eru mest ßberandi ß b˙k og handleggjum. StŠr­in er breytileg, frß nokkrum millimetrum upp Ý fleiri sentimetra a­ stŠr­. Blettirnir koma fram ß fyrstu aldursßrunum og fj÷ldi ■eirra eykst me­ aldrinum. Ůeir sjßst ekki alltaf me­ berum augum, en nota­ur er sÚrstakur lampi me­ ˙tfjˇlublßum geislum (Woods lampi) til a­ sjß ■ß. Blettirnir eru meira ßberandi ef h˙­in er sˇlbr˙n.

Litlir rau­br˙nir blettir e­a hn˙tar Ý andliti (angiofibroma) eru til sta­ar hjß m÷rgum me­ TSC. Hn˙tarnir eru ■Úttir og mynda­ir ˙r bandvef og Š­um. Algengt er a­ vera me­ klasa af slÝkum hn˙tum ß nefi, kinnum og h÷ku. Gjarnan ra­ast ■eir ß samhverft svŠ­i umhverfis nefi­, svipa­ fi­rildi a­ l÷gun. Hn˙tarnir koma sjaldan fram fyrir 2-5 ßra aldur og myndast flestir ß kyn■roskaskei­i. Litlir hn˙tar undir n÷glum e­a vi­ naglrˇt (periungual fibroma) eru algengir, sÚrstaklega hjß konum. ┴ enninu e­a Ý hßrsver­i geta komi­ fl÷t, rau­br˙n ■ykkildi (fibrous plaque). SÝ­ar ß Švinni getur h˙­ ß nßrasvŠ­i ■ykkna­ og or­i­ gulbr˙n a­ lit (shagreen patch).

Heili

Sj˙kdˇmurinn getur leitt til truflunar ß heilastarfsemi. Taugafrumur Ý heila ■roskast ekki e­lilega og mynda me­al annars fyrirfer­ir ß yfirbor­i heilans (tubera). Einnig eru tengsl milli frßvika Ý uppbyggingu hvÝta efnis heilans og r÷skunar ß heilastarfsemi. Helstu einkenni eru flogaveiki, ■roskafrßvik og einhverfurˇfsr÷skun. ═ 5-20% tilfella getur hn˙tur stŠkka­ og vaxi­ inn Ý a­liggjandi vefi (giant-cell astrocytoma). Ůetta getur stÝfla­ e­lilegt flŠ­i heila- og mŠnuv÷kvans og orsaka­ vatnsh÷fu­ (hydrocephalus).

Flogaveiki er algeng hjß einstaklingum me­ TSC (60-90%). H˙n getur komi­ fram ß ÷llum aldri. Birtingarformin eru misj÷fn. Algengt er a­ einkenni flogaveiki komi fram ß fyrsta aldursßri og er kippaflogaveiki ungbarna (infantile spasms) ■ß algengust. ┴ skˇlaaldri getur komi­ fram flogaveiki (Lennox-Gastaut syndrome) sem lřsir sÚr me­ margskonar flogum. ŮvÝ fyrr sem flogaveikin kemur fram ■eim mun meiri lÝkur eru ß alvarlegri ■roskasker­ingu.

Ůroski

Mikil breidd er Ý greindar■roska einstaklinga me­ TSC e­a allt frß gˇ­ri greind yfir Ý mikla greindarsker­ingu. Um helmingur hˇpsins telst vera me­ ■roskah÷mlun. Sta­setning og stŠr­ hn˙ta Ý heilanum ßsamt ■vÝ hvort flogveiki sÚ til sta­ar hefur ßhrif ß vitsmuna■roskann. Einhverfa e­a einhverfurˇfseinkenni eru algeng hjß ■eim sem eru me­ ■roskah÷mlun. Heg­unarerfi­leikar og sjßlfsmei­andi heg­un getur fylgt. B÷rn me­ TSC eru oft me­ seinka­an hreyfi■roska en f÷tlun af v÷ldum hreyfisker­ingar er sjaldgŠf. Mßlerfi­leikar eru hinsvegar algengir. ADHD er algengt og svefnvandamßl s÷mulei­is. B÷rnin geta ßtt erfitt me­ a­ sofna ß kv÷ldin, ■au vakna upp ß nˇttunni e­a mj÷g snemma ß morgnana. Einstaklingar sem eru me­ TSC og e­lilega greind eru oft me­ einhver frßvik Ý tauga■roska svo sem nßmserfi­leika, verkstol e­a reiknings- og minniserfi­leika.

Nřru

TSC getur haft řmis ßhrif ß nřrun. Algengust er hn˙ta- og bl÷­rumyndun ß yfirbor­i nřrnanna sem oftast er einkennalaus en getur valdi­ blŠ­ingum og verkjum. Sjaldnar veldur ■etta hŠkku­um blˇ­■rřstingi, nřrnabilun e­a sřkingu. Illkynja krabbamein getur myndast Ý nřrum hjß fˇlki me­ TSC (<1-3%).

Ínnur einkenni

Algengt er a­ v÷­vahn˙tar myndist Ý hjarta, augum, ■÷rmum, lifur og lungum en ■essir hn˙tar valda yfirleitt ekki einkennum. Einungis ef hn˙tarnir eru nßlŠgt sjˇnudepli (macula) hafa ■eir ßhrif ß sjˇn. ═ hjarta geta hn˙tarnir Ý einstaka tilfelli trufla­ blˇ­flŠ­i e­a haft ßhrif ß hjartslßtt ■annig a­ fjarlŠgja ■arf ■ß me­ skur­a­ger­. Ey­ur Ý glerungi tanna eru einkennandi fyrir TSC og geta veri­ gagnlegar vi­ greiningu sj˙kdˇmsins. Stundum finnast hn˙tar Ý gˇmum, sÚrstaklega vi­ framtennur. Hjß konum geta hn˙tar Ý lungum (lymphangioleiomyomatosis) Ý einstaka tilfellum orsaka­ hˇsta, mŠ­i og lungnabilun.

Greining

Sj˙kdˇmurinn er greindur ˙t frß lÝkamlegum einkennum auk ■ess sem ger­ar eru rannsˇknir ß vefjum lÝkamans, a­allega segulˇmun af heila, h˙­sko­un me­ Woods lampa, augnsko­un og ˇmsko­un af hjarta og nřrum. Stundum getur sko­un hjß tannlŠkni vaki­ grun um TSC. Einnig er athuga­ hvort Šttingjar sÚu me­ sj˙kdˇminn. Til a­ uppfylla greiningarskilmerki TSC ■arf a­ minnsta kosti eitt a­aleinkenni, svo sem dŠmiger­a hn˙ta Ý andliti e­a heila, e­a ■rjß e­a fleiri litarefnislausa bletti ß h˙­. Ínnur einkenni sem ekki eru svo sjaldgŠf hjß fˇlki almennt, svo sem ey­ur Ý glerungi tanna og bl÷­rur ß nřrum, teljast lÝka til ■egar greiningin er sta­fest.

Horfur

Horfurnar eru mj÷g einstaklingsbundnar. Me­fer­ beinist a­ ■eim einkennum sem fram koma. ═ dag er ekki til nein lŠkning vi­ sj˙kdˇmnum en til eru lyf (sirolimus og everolimus) sem hafa ßhrif ß framgang hans. Lyfin minnka stŠr­ ß heilaŠxlum (giant-cell astrocytoma) og geta ■annig gert skur­a­ger­ ˇ■arfa. Auk ■ess hafa lyfin ßhrif ß hn˙tamyndun a­ minnsta kosti Ý nřrum, lungum, lifur og Ý andliti. á

MŠlt er me­ reglulegu eftirliti hjß lŠkni e­a teymi sem hefur ■ekkingu ß sj˙kdˇmnum. Ůa­ getur veri­ erfitt a­ koma Ý veg fyrir flog me­ lyfjum og sum b÷rn fß flog daglega. ═ dag er lyfi­ vigabatrin mest nota­ vi­ flogum Ý frumbernsku og eru vissar vÝsbendingar um a­ best sÚ a­ hefja lyfjame­fer­ sem allra fyrst. ═ einstaka tilfellum kemur skur­a­ger­ til greina ef ßkve­in tubera eru a­ valda flogum en hormˇname­fer­ og ßkve­i­ matarŠ­i (ketogenic) getur hjßlpa­. Einkennum frß nřrum og heila er fylgt eftir me­ myndgreiningu eftir ■÷rfum. Ef ■rřstingur eykst Ý heilanum mß veita heila- og mŠnuv÷kvanum me­ sl÷ngu ni­ur Ý kvi­arhol (shunt). Hn˙ta Ý andliti mß fjarlŠgja me­ laserme­fer­.

Oft er mŠlt me­ sj˙kra■jßlfun frß unga aldri til a­ sty­ja vi­ hreyfi■roska. Kennslua­fer­ir sem henta b÷rnum me­ einhverfu geta hjßlpa­ sumum. Lyfjagj÷f vegna ADHD og svefnerfi­leika getur gagnast. Ů÷rf fyrir stu­ning frß fÚlags■jˇnustu er breytileg eftir ■vÝ hversu alvarlegur sj˙kdˇmurinn er. Um÷nnunargrei­slur geta komi­ ß mˇts vi­ auka kostna­ vegna ■jßlfunar. Hjß Sjˇnarhˇli-rß­gjafarmi­st÷­ (www.sjonarholl.net) mß fß rß­gj÷f fyrir foreldra barna me­ sÚr■arfir ef ß ■arf a­ halda. Bent er ß Systkinasmi­juna var­andi stu­ning vi­ systkini (www.verumsaman.is). Starfandi er stu­ningsfÚlag ß ═slandi, Einst÷k b÷rn, (sjß www.einstokborn.is), og Umhyggja (www.umhyggja.is). Fyrir b÷rn sem eru alvarlega langveik veitir Lei­arljˇs- Stu­ningsmi­st÷­ řmsa ■jˇnustu (www.leidarljos.is).

Frekari upplřsingar og myndir:

http://www.rarelink.is

http://emedicine.medscape.com/article/951002-clinical#showall

http://www.medscape.com/viewarticle/495642_2

http://www.pediatricsconsultant360.com/content/teenager-facial-rash-hypomelanotic-macules-and-history-seizure?page=0,1

┴ heimasÝ­u Greiningarst÷­var er a­ finna nokkrar greinar ■ar sem fjalla­ er um heilkenni. Ekki eru t÷k ß a­ vera me­ tŠmandi lřsingar ß me­fer­ar˙rrŠ­um Ý ■eim ÷llum, me­al annars ■ar sem m÷guleikar ß a­sto­ vi­ barn og fj÷lskyldu taka st÷­ugt breytingum. Bent er ß a­ Ý ÷­rum greinum ß heimasÝ­unni kunna a­ vera hugmyndir e­a ˙rrŠ­i sem gŠtu einnig nřst fyrir b÷rn me­ Tuberous sclerosis heilkenni og fj÷lskyldur ■eirra.

Heimildir:

Teki­ af vef Servicestyrelsen Ý Danm÷rku ■ann 28.11.11:http://www.csh.dk/index.php?id=401&beskrivelsesnummer=357&p_mode=beskrivelse&cHash=3102723390

Teki­ af vef Socialstyrelsen Ý SvÝ■jˇ­ ■ann 28.11.11: http://www.socialstyrelsen.se/rarediseases/tuberoussclerosis

Teki­ af vef Norsk helseinformatikk Ý Noregi ■ann 28.11.11:http://nhi.no/foreldre-og-barn/barn/sykdommer/tuberos-sklerose-11757.html

Tuberous sclerosis complex: a review of neurological aspects. P. Curatolo og fÚl. European Journal of Pediatric Neurology 2002;6:15-23

Tuberous sclerosis complex: from genes to behavioural and cognitive phenotypes. P.Curatolo og fÚl. Neurodevelpmental disorders 2004:75-80

Tuberous sclerosis-what┤s new? JP Osborne og fÚl. Arch Dis child. 2008:728-731

Tuberous sclerosis complex: clinical features,diagnosis,and prevalence within Northern Ireland. LA Devlin og fÚl. Developmental Medicine & Child Neurology 2006;48:495-499

Long-term neurological outcome in children with early-onset epilepsy associated with tuberous sclerosis. R Cumsai og fÚl. Epilepsy and behaviour 2011;22:735-739

Loss of white matter microstructural integrity is associated with adverse neurological outcome in tuberous sclerosis complex. JM Peters og fÚl. Acad. Radiol. 2012; 19:17-25

Everolimus for Subependymal Giant-Cell Astrocytomas in Tuberous Sclerosis. DA Krueger og fÚl. N Engl J Med 2010; 363:1801-1811

Clinically Relevant Imaging in Tuberous Sclerosis. R Radhakrishnan og S Verma. J Clin Imaging Sci. 2011

Multicenter phase 2 trial of sirolimus for tuberous sclerosis: kidney angiomyolipomas and other tumours regress and VEGF-D levels decrease. SL Dabora og fÚl. PloS One 2011;6

Burden of disease and unmet needs in tuberous sclerosis complex with neurological manifestations: systematic review. L Hallet og fÚl. Gurr Med Res Opin. 2011;27:1571-83á

ę MargrÚt Valdimarsdˇttir, Ingˇlfur Einarsson og Solveig Sigur­ardˇttir, Greiningarst÷­, desember 2011 (sÝ­ast breytt ßg˙st 2013).á

Greiningar- og rß­gjafarst÷­ rÝkisins

Digranesvegur 5 | 200 Kˇpavogur
SÝmi 510 8400 | Fax 510 8401
Kennitala: 570380-0449

Skiptibor­ er opi­ virka daga
frß kl. 8.30-12.00 og 13.00-15.00

Staðsetning

Skrß­u ■ig ß pˇstlistann hjß okkur

Fáðu rafræn fréttabréf send á netfangið þitt

SvŠ­i